Choroba wrzodowa - nie tylko wiosną i jesienią

W ostatnich latach dokonał się bardzo duży postęp w leczeniu choroby wrzodowej. Pozostaje ona jednak w dalszym ciągu poważnym problemem. Warto chociażby wspomnieć, że koszty leczenia tego schorzenia w USA w 2000 roku oszacowano na sumę 3,3 mld dolarów!

Objawy

Głównym objawem choroby wrzodowej jest ból lub dyskomfort w nadbrzuszu. Bóle często ustępują po spożyciu pokarmu lub przyjęciu leków zobojętniających kwas solny. Często występują w nocy, budząc chorego ze snu. Ból zazwyczaj ma charakter tępy i dokuczliwy, może utrzymywać się przez kilka dni lub tygodni.

Należy pamiętać, że choroba wrzodowa może nie powodować żadnych dolegliwości. Jej istnienie sygnalizują dopiero odczuwalne powikłania.

Częstość występowania choroby

Choroba wrzodowa należy do najczęstszych chorób przewodu pokarmowego. Ocenia się, że choruje na nią w ciągu całego życia 5-10% wszystkich osób dorosłych. Częściej chorują mężczyźni. Może występować w każdym wieku, ale najczęściej chorują ludzie młodzi i w średnim wieku. Charakterystyczna dla choroby wrzodowej jest jej nawrotowość. Wielu chorych ma nasilenia dolegliwości występujące co kilka miesięcy. W dawnych podręcznikach opisywano wiosenno -jesienne okresy zaostrzenia choroby. Nie dotyczy to wszystkich chorych.

Jak powstaje wrzód?

W chorobie wrzodowej najpierw powstaje powierzchowne uszkodzenie błony pokrywającej od wewnątrz żołądek (błony śluzowej). Powstaje drobna ranka nazywana nadżerką. Jeżeli utrzymują się warunki sprzyjające rozwojowi choroby, zmiana ta pogłębia się i powiększa, sięgając w głąb ściany. Powstaje owrzodzenie. W niektórych przypadkach może dochodzić do uszkodzenia naczyń krwionośnych w ścianie żołądka lub dwunastnicy, co bywa przyczyną krwawienia. Czasem wrzód może nawet przedziurawić ścianę żołądka.

Drażnienie przez wrzód i sok żołądkowy nerwów przebiegających w ścianie powoduje odczucie bólu.

Częściej dochodzi do powstawania wrzodów w dwunastnicy, szczególnie w tej jej części, która sąsiaduje z żołądkiem (opuszki dwunastnicy). Występują one dwu- lub nawet trzykrotnie częściej niż wrzody żołądka. U kilkunastu procent chorych jednocześnie wykrywa się dwa lub więcej owrzodzeń. Większość wrzodów nie przekracza średnicy 1 cm, ale zdarzają się owrzodzenia wielkości kilku centymetrów.

Przyczyny choroby

Helicobacter pylori
Główną przyczyną powstania choroby wrzodowej jest zakażenie bakterią Helicobacter pylori. Dochodzi do niego zazwyczaj w dzieciństwie. Bakteria osiedla się w żołądku żyjąc i mnożąc się na powierzchni błony śluzowej pod warstwą śluzu przykrywającą błonę. Zakażenie powoduje zapalenie błony śluzowej, na początku ostre, potem przechodzące w przewlekłe. U części osób zakażonych dochodzi do wtórnego zwiększenia produkcji kwasu żołądkowego, który działa bezpośrednio wrzodotwórczo. Ocenia się, że około 70% owrzodzeń żołądka i około 95% owrzodzeń dwunastnicy jest związanych z infekcją.
W Polsce zakażenie Helicobacter pylori wykrywa się u około 70% dorosłych osób. Tylko u niewielkiej ich części dochodzi do powstania choroby wrzodowej. Szczegółowe mechanizmy są obecnie intensywnie badane, ale już wiadomo, że ważną rolę odgrywają predyspozycje genetyczne (dziedziczone rodzinnie) oraz rodzaj szczepu bakterii.
Zaledwie u około 10% osób zakażonych bakterią powstają owrzodzenia trawienne.

Niesterydowe leki przeciwzapalne
Jest to grupa leków stosowana powszechnie. Należy do nich kwas acetylosalicylowy (aspiryna), ibuprofen, naproksen, piroksykam, diklofenak i kilka innych leków. Wiele z nich dostępnych jest bez recepty. Liczne badania wykazały, że 12-30% pacjentów leczonych przewlekle tymi lekami ma wrzód żołądka, a 2-19% wrzód dwunastnicy.

Czynniki genetyczne
Choroba wrzodowa częściej występuje u osób z grupą krwi 0. Prawdopodobnie jest to spowodowane ułatwieniem infekcji Helicobacter pylori u osób z tą grupą krwi. Rodzinne występowanie choroby wrzodowej u wielu osób może nie polegać na zjawiskach genetycznych, ale na przenoszeniu infekcji Helicobacter pylori z rodziców na dzieci.

Palenie tytoniu
Palacze papierosów częściej zapadają na chorobę wrzodową, mają częstsze nawroty choroby, a nisza wrzodowa goi się u nich trudniej.
Decyduje o tym wiele przyczyn, w tym działanie składników dymu tytoniowego na wydzielanie żołądkowe i trzustkowe oraz na przepływ krwi w naczyniach ściany żołądka. Palenie tytoniu i Helicobacter pylori współdziałają ze sobą w wywoływaniu wrzodów trawiennych.

Alkohol i sposób żywienia
Tradycyjnie uważało się, że choroba wrzodowa może być spowodowana przez nieprawidłowe żywienie (np. spożywanie potraw tłustych lub z dużą ilością przypraw) oraz nadużywanie alkoholu. Obecnie wiadomo, że sposób żywienia nie ma ewidentnego wpływu na powstawanie choroby wrzodowej. Natomiast spożywanie niektórych potraw i picie niektórych napojów alkoholowych może nasilić dolegliwości poprzez działanie drażniące na nerwy czuciowe zlokalizowane w uszkodzonej ścianie żołądka lub dwunastnicy.

Nieregularny tryb życia i stres
Wbrew utrwalonemu przekonaniu stres i inne czynniki psychologiczne prawdopodobnie nie wpływają w sposób zdecydowany na powstanie choroby wrzodowej. Natomiast mogą nasilać dolegliwości związane z chorobą, chociażby poprzez zwiększone pobudzanie wydzielania kwasu żołądkowego.

Rozpoznawanie choroby wrzodowej

Badanie endoskopowe górnego odcinka przewodu pokarmowego (gastroskopia)

Badanie endoskopowe jest najlepszym sposobem rozpoznania choroby wrzodowej. Polega na włożeniu przez usta do żołądka i dwunastnicy cienkiej giętkiej rurki, przez którą lekarz wykonujący badanie może oglądać wnętrze tych narządów. Po stwierdzeniu owrzodzenia (zwłaszcza żołądka) lekarz zwykle pobiera podczas badania wycinki do badania mikroskopowego. Pobierane są również wycinki w celu stwierdzenia zakażenia Helicobacter pylori.

Badanie rentgenowskie (radiologiczne) górnego odcinka przewodu pokarmowego

Badanie rentgenowskie jest mniej czułe niż endoskopia dla wykrycia wrzodu. Około 30% owrzodzeń pozostaje nie wykrytych tym badaniem. Dlatego gastroskopia w większości przypadków jest badaniem preferowanym przez lekarzy.

Testy wykrywające Helicobacter pylori

Istnieje szereg metod wykrywających Helicobacter pylori, najczęściej wykorzystywane to:

Test ureazowy
Pobrany w czasie gastroskopii wycinek przenoszony jest na specjalną płytkę. Zmiana koloru podłoża z żółtego na czerwony świadczy o reakcji chemicznej zachodzącej przy obecności bakterii. Dodatni wynik badania oznacza obecność Helicobacter pylori. Wynik znany jest bezpośrednio po wykonaniu endoskopii.

Badanie histologiczne
Wycinek z żołądka, po użyciu specjalnych procedur barwiących, poddawany jest badaniu pod mikroskopem. Bakterie widoczne są w preparacie. Na wynik tego badania czeka się zwykle 10 do 14 dni.

Badania serologiczne
Badania serologiczne wykrywają we krwi obecność reakcji odpornościowej organizmu (przeciwciał) na zakażenie bakterią.

Badanie polega na pobraniu krwi, w której oznacza się obecność przeciwciał. Są one mniej czułe niż wymienione poprzednio metody. W większości przypadków można na ich podstawie rozpoznać infekcję. Natomiast nie nadają się do oceny skuteczności leczenia, ponieważ obecność przeciwciał stwierdza się jeszcze po kilku latach po leczeniu. Zatem po skutecznym leczeniu test jest nadal dodatni, co nie oznacza niepowodzenia zastosowanego leczenia.

Test oddechowy
Jest to test bardzo dobry (przez wielu ekspertów uznawany jako 'złoty standard' w diagnostyce H. pylori), w dodatku nie obciążający badanego. Może być wykonywany również u dzieci i kobiet w ciąży. Czułość i swoistość testu sięga prawie 100%. Zaletą testu jest fakt, że nadaje się do sprawdzenia wyniku leczenia zakażenia H. pylori.

dr n. med. Tadeusz Tacikowski